MỖI THỜI KỲ
LẠI THÊM MỘT LỚP

Từ lâu, người Việt đã biết sử dụng nhựa cây sơn để phủ lên đồ vật. Sau khi được xử lý đúng cách, sơn tạo thành một lớp bề mặt kín, có độ bóng và giúp bảo vệ phần cốt bên trong. Trong giai đoạn đầu, giá trị của sơn gắn nhiều với công năng ấy. Con người cần một vật liệu có thể bao phủ bề mặt, giúp đồ vật bền hơn trong quá trình sử dụng. Từ nhu cầu rất thực tế đó, người thợ dần nhận ra thêm những khả năng khác của sơn.

Một bề mặt được phủ kỹ không chỉ được bảo vệ tốt hơn, nó còn có thể trở nên đẹp hơn. Sơn có thể tạo ra những sắc độ khác nhau, có thể trở nên sâu, bóng và giàu cảm giác thị giác. Khi kết hợp cùng son, vàng, bạc, trai và những vật liệu trang trí khác, bề mặt của đồ vật bắt đầu mang thêm một giá trị mới. Từ đây, câu hỏi không còn chỉ là làm thế nào để giữ cho đồ vật bền hơn.

Người ta bắt đầu nghĩ đến việc làm thế nào để đồ vật ấy đẹp hơn, trang trọng hơn và phù hợp hơn với không gian mà nó xuất hiện. Sơn dần đi sâu vào đời sống văn hóa. Nó xuất hiện trên tượng, đồ thờ, hoành phi, câu đối, ngai, án gian và nhiều cấu kiện kiến trúc. Trong những không gian đình, đền, chùa hay nhà thờ họ, sắc đỏ của son và ánh vàng của vàng thếp không còn là những lớp màu đơn thuần.

Chúng góp phần tạo nên cảm giác trang nghiêm, ấm áp và giàu tính biểu tượng cho toàn bộ không gian. Một pho tượng được sơn và thếp vàng không chỉ là một vật thể được hoàn thiện kỹ lưỡng. Nó hiện diện trong đời sống tín ngưỡng. Một bức hoành phi hay câu đối không chỉ có chữ, mà còn mang theo màu sắc, ánh sáng và cách xử lý bề mặt thể hiện tay nghề của người thợ.

Một đồ vật được sơn vì thế dần trở thành nơi hội tụ của công năng, thẩm mỹ và những giá trị tinh thần. Càng được sử dụng rộng rãi, nghề sơn càng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm hơn. Người thợ phải hiểu phần cốt bên dưới, biết cách chuẩn bị bề mặt, biết khi nào một lớp sơn đã đạt trạng thái phù hợp, biết kết hợp vật liệu và biết làm thế nào để lớp sau không phá hỏng những gì đã được tạo ra trước đó.

Những tri thức ấy không thể hình thành trong một vài lần thực hành. Chúng được tích lũy qua nhiều năm, qua những lần làm đúng, những lần làm sai, qua quan sát và sự truyền nghề giữa các thế hệ. Khi nhiều người cùng sống với nghề, những tri thức ấy dần bám rễ vào từng cộng đồng, từng gia đình và từng địa phương. Các làng nghề hình thành, trở thành nơi giữ lại những kinh nghiệm mà sách vở khó có thể ghi đầy đủ.